Kapsam 3 (Scope 3) Emisyonlar: 15 Kategori ve Hesaplama Rehberi

Şirketlerin karbon ayak izinin ortalama %70-90'ı Kapsam 3 emisyonlarından oluşur. Bu emisyonlar tedarik zinciri boyunca, satın alınan ürünlerden müşteri kullanımına kadar geniş bir alanı kapsar. İklim hedeflerine ulaşmak için Kapsam 3'ü anlamak ve yönetmek artık zorunluluktur.

Kapsam 1, 2 ve 3 Nedir?

GHG Protocol'e göre kurumsal emisyonlar üç kapsama ayrılır:

Kapsam 1 (Scope 1): Şirketin sahip olduğu veya kontrol ettiği kaynaklardan doğrudan emisyonlar. Örnek: Fabrika bacaları, şirket araçları, doğalgaz kazanları.

Kapsam 2 (Scope 2): Satın alınan elektrik, ısı veya buharın üretiminden kaynaklanan dolaylı emisyonlar.

Kapsam 3 (Scope 3): Şirketin değer zincirinde oluşan diğer tüm dolaylı emisyonlar. Tedarikçilerden müşterilere kadar tüm paydaşları kapsar.

Kapsam 3 Neden Bu Kadar Önemli?

Büyüklük: Çoğu şirket için toplam emisyonların %70-90'ını oluşturur
SBTi Zorunluluğu: Science Based Targets initiative, Kapsam 3'ün %67'sini kapsayan hedef ister
Yatırımcı Baskısı: ESG fonları ve CDP raporlaması Kapsam 3 şeffaflığı talep ediyor
Regülasyonlar: AB CSRD ve SEC kuralları Kapsam 3 raporlamayı zorunlu kılıyor
Rekabet Avantajı: Düşük Kapsam 3 emisyonlu tedarikçiler tercih ediliyor

Kapsam 3'ün 15 Kategorisi

GHG Protocol, Kapsam 3'ü 15 kategoriye ayırır: 8 upstream (yukarı yönlü) ve 7 downstream (aşağı yönlü).

UPSTREAM KATEGORİLER (1-8):

Kategori 1: Satın Alınan Ürün ve Hizmetler
Tanım: Şirketin satın aldığı tüm ürün ve hizmetlerin üretim emisyonları
Önem: Genellikle en büyük Kapsam 3 kaynağı (%40-60)
Örnek: Hammadde, yarı mamul, ofis malzemeleri, danışmanlık hizmetleri
Hesaplama: Harcama bazlı veya miktar bazlı yöntemler

Kategori 2: Sermaye Malları
Tanım: Makine, ekipman, bina gibi uzun ömürlü varlıkların üretim emisyonları
Örnek: Üretim makineleri, bilgisayarlar, araçlar, bina inşaatı
Not: Amortisman süresine yayılabilir veya satın alma yılında raporlanabilir

Kategori 3: Yakıt ve Enerji İlişkili Faaliyetler
Tanım: Kapsam 1 ve 2'de raporlanmayan enerji tedarik zinciri emisyonları
İçerik: Yakıt üretimi ve taşınması, elektrik iletim kayıpları, well-to-tank emisyonları
Örnek: Dizel yakıtın rafineriden istasyona taşınması

Kategori 4: Yukarı Yönlü Taşımacılık ve Dağıtım
Tanım: Tedarikçilerden şirkete gelen malzemelerin nakliye emisyonları
Kapsam: Şirketin ödediği ancak sahip olmadığı nakliye hizmetleri
Örnek: Hammadde sevkiyatları, ithalat lojistiği

Kategori 5: Operasyonlarda Oluşan Atıklar
Tanım: Şirket faaliyetlerinden kaynaklanan atıkların bertaraf emisyonları
İçerik: Düzenli depolama, yakma, geri dönüşüm, kompostlama
Örnek: Üretim atıkları, ambalaj atıkları, ofis atıkları

Kategori 6: İş Seyahatleri
Tanım: Çalışanların iş amaçlı seyahat emisyonları
Kapsam: Uçak, tren, araç kiralama, taksi, otel konaklamaları
Not: COVID sonrası hibrit çalışma ile önemi değişti

Kategori 7: Çalışan Ulaşımı (Commuting)
Tanım: Personelin ev-iş arası günlük ulaşım emisyonları
İçerik: Özel araç, toplu taşıma, bisiklet, yürüme
Hesaplama: Çalışan anketleri veya ortalama mesafe tahminleri

Kategori 8: Yukarı Yönlü Kiralanan Varlıklar
Tanım: Şirketin kiraladığı varlıkların operasyonel emisyonları
Örnek: Kiralık ofis alanları, depo, araç filosu
Not: Kapsam 1-2'de raporlanmamışsa buraya dahil edilir

DOWNSTREAM KATEGORİLER (9-15):

Kategori 9: Aşağı Yönlü Taşımacılık ve Dağıtım
Tanım: Ürünlerin müşterilere dağıtım emisyonları (şirket ödemiyorsa)
Örnek: Perakendeciye sevkiyat, son mil teslimat
Fark: Şirket ödüyorsa Kategori 4'e girer

Kategori 10: Satılan Ürünlerin İşlenmesi
Tanım: Ara ürünlerin müşteri tarafından işlenmesi sırasındaki emisyonlar
Örnek: Satılan çeliğin otomobil üreticisi tarafından şekillendirilmesi
Kapsam: Sadece ara ürün satanlar için geçerli

Kategori 11: Satılan Ürünlerin Kullanımı
Tanım: Ürünlerin tüketici tarafından kullanım ömrü boyunca emisyonları
Önem: Enerji tüketen ürünler için genellikle en büyük kategori
Örnek: Araçların yakıt tüketimi, elektroniklerin elektrik kullanımı
Not: Otomotiv ve elektronik sektörleri için kritik

Kategori 12: Satılan Ürünlerin Ömür Sonu İşleme
Tanım: Ürün ömrü sonunda atık yönetimi ve geri dönüşüm emisyonları
İçerik: Bertaraf, geri dönüşüm, yakma işlemleri
Örnek: Satılan ambalajların çöpe atılması

Kategori 13: Aşağı Yönlü Kiralanan Varlıklar
Tanım: Şirketin kiraya verdiği varlıkların operasyonel emisyonları
Örnek: Gayrimenkul kiralama şirketlerinin binaları
Kapsam: Kiracı tarafından kullanılan enerji emisyonları

Kategori 14: Franchise
Tanım: Franchise operasyonlarından kaynaklanan emisyonlar
Örnek: McDonald's franchise restoranlarının enerji kullanımı
Not: Sadece franchise veren şirketler için

Kategori 15: Yatırımlar
Tanım: Finansal yatırımlardan kaynaklanan emisyonlar
Önem: Bankalar ve yatırım şirketleri için en büyük kategori
İçerik: Hisse senedi, tahvil, proje finansmanı, sigorta portföyü

Sektörel Kapsam 3 Dağılımı

Farklı sektörlerde kategori ağırlıkları değişir:

Perakende: Kategori 1 (satın alınan ürünler) %90+
Otomotiv: Kategori 11 (ürün kullanımı) %80+
Gıda: Kategori 1 (tarımsal üretim) %70+
Finans: Kategori 15 (yatırımlar) %99+
Teknoloji: Kategori 1 ve 11 dengeli dağılım
Tekstil: Kategori 1 (hammadde ve üretim) %60+

Kapsam 3 Hesaplama Yöntemleri

1. Tedarikçi Bazlı Yöntem (En Doğru):
Tedarikçiden doğrudan emisyon verisi alma
Avantaj: Yüksek doğruluk
Dezavantaj: Veri toplama zorluğu

2. Harcama Bazlı Yöntem (Yaygın):
Formül: Harcama (TL) × Sektörel Emisyon Faktörü (kgCO2/TL)
Avantaj: Kolay uygulanabilir
Dezavantaj: Düşük doğruluk

3. Ortalama Veri Yöntemi:
Formül: Miktar × Ürün Bazlı Ortalama Emisyon Faktörü
Örnek: 100 ton çelik × 1.85 tCO2/ton = 185 tCO2
Avantaj: Orta düzey doğruluk

4. Hibrit Yöntem (Önerilen):
Önemli kategorilerde tedarikçi verisi
Diğerlerinde harcama veya ortalama veri
Avantaj: Doğruluk-verimlilik dengesi

SBTi ve Kapsam 3 Gereksinimleri

Science Based Targets initiative (SBTi) şartları:

Kapsam 3 eşiği: Toplam emisyonların %40'ından fazlaysa hedef zorunlu
Kapsam genişliği: En az %67'sini kapsayan hedef
Zaman çerçevesi: 5-10 yıllık near-term, 2050 net-zero için long-term
Azaltım oranı: 1.5°C senaryosu ile uyumlu yıllık azaltım

2024 itibarıyla 4.000+ şirket SBTi taahhüdü vermiştir.

Kapsam 3 Azaltım Stratejileri

Tedarikçi Etkileşimi:
Tedarikçilere emisyon hedefleri belirleme
Düşük karbonlu tedarikçi tercih etme
Tedarikçi skorlama sistemleri kurma
Ortak dekarbonizasyon projeleri

Ürün Tasarımı:
Enerji verimli ürün geliştirme
Dayanıklılık ve uzun ömür
Geri dönüştürülebilir malzeme kullanımı
Modüler ve tamir edilebilir tasarım

Lojistik Optimizasyonu:
Yerel tedarik zinciri kurma
Düşük karbonlu taşımacılık (denizyolu, demiryolu)
Rota optimizasyonu
Konsolideli sevkiyat

Döngüsel Ekonomi:
Ürün geri alma programları
İkinci el pazar oluşturma
Malzeme geri kazanımı
Atık azaltma

Dünya Genelinden Örnekler

Apple: Tedarik zincirinde %100 yenilenebilir enerji hedefi, tedarikçi enerji programı ile 13 milyon ton CO2 azaltımı

Microsoft: 2030 karbon negatif hedefi, Kategori 15 (yatırımlar) dahil tüm Kapsam 3'ü kapsıyor

Walmart: Project Gigaton ile tedarikçilerden 1 milyar ton emisyon azaltımı hedefi

IKEA: Ürün yaşam döngüsü boyunca %70 emisyon azaltımı hedefi, döngüsel tasarım odağı

Unilever: Tedarik zincirinde ormansızlaşmayı durdurma, sürdürülebilir tarım programları

Türkiye'de Kapsam 3 Durumu

Türk şirketleri için Kapsam 3 önemi artıyor:

SKDM: AB'ye ihracatta gömülü emisyon raporlaması (büyük ölçüde Kapsam 3)
CDP Türkiye: 100+ Türk şirketi CDP raporlaması yapıyor
Borsa İstanbul: Sürdürülebilirlik endeksi Kapsam 3 şeffaflığını teşvik ediyor
Yabancı Müşteriler: Global müşteriler tedarikçilerden Kapsam 3 verisi talep ediyor

Sonuç

Kapsam 3 emisyonları, kurumsal karbon ayak izinin büyük çoğunluğunu oluşturur. SBTi hedefleri, yatırımcı beklentileri ve regülasyonlar nedeniyle Kapsam 3 yönetimi artık isteğe bağlı değil, zorunludur. Tedarik zinciri işbirliği, sürdürülebilir ürün tasarımı ve dijital izleme sistemleri ile bu emisyonlar etkin şekilde yönetilebilir.

Kapsam 3 emisyon hesaplaması ve azaltım stratejileri için uzman ekibimizle iletişime geçin.