Upstream ve Downstream Emisyonlar: Tedarik Zincirinde Karbon Yönetimi

İklim değişikliğiyle mücadelede şirketlerin karbon ayak izini tam olarak anlaması için Scope 1 ve 2'nin ötesine geçmek gerekiyor. Scope 3 emisyonları, yani tedarik zincirindeki upstream (yukarı yönlü) ve downstream (aşağı yönlü) emisyonlar, çoğu şirketin toplam karbon ayak izinin %70-90'ını oluşturuyor.

Scope 3 ve Değer Zinciri Emisyonları

GHG Protocol'e göre kurumsal emisyonlar üç kapsama ayrılır:

Scope 1: Doğrudan emisyonlar (şirketin sahip olduğu kaynaklar)
Scope 2: Dolaylı enerji emisyonları (satın alınan elektrik, ısı)
Scope 3: Diğer dolaylı emisyonlar (değer zinciri boyunca)

Scope 3, upstream ve downstream olmak üzere iki ana gruba ve toplam 15 kategoriye ayrılır.

Upstream (Yukarı Yönlü) Emisyonlar Nedir?

Upstream emisyonlar, şirketin satın aldığı ürün ve hizmetlerin üretimi sırasında oluşan emisyonlardır. Tedarik zincirinin başlangıcından şirkete kadar olan süreçleri kapsar.

Scope 3 Upstream Kategorileri (1-8):

Kategori 1 - Satın Alınan Ürün ve Hizmetler: Hammadde, yarı mamul ve hizmet alımlarından kaynaklanan emisyonlar. Genellikle en büyük Scope 3 kaynağıdır.

Kategori 2 - Sermaye Malları: Makine, ekipman, bina gibi uzun ömürlü varlıkların üretim emisyonları.

Kategori 3 - Yakıt ve Enerji İlişkili Faaliyetler: Scope 1 ve 2'de raporlanmayan enerji tedarik zinciri emisyonları.

Kategori 4 - Yukarı Yönlü Taşımacılık: Tedarikçilerden şirkete gelen malzemelerin nakliye emisyonları.

Kategori 5 - Operasyonlarda Oluşan Atıklar: Şirket faaliyetlerinden kaynaklanan atıkların bertaraf emisyonları.

Kategori 6 - İş Seyahatleri: Çalışanların uçak, tren, araç ile yaptığı iş seyahatleri.

Kategori 7 - Çalışan Ulaşımı: Personelin ev-iş arası ulaşım emisyonları.

Kategori 8 - Yukarı Yönlü Kiralanan Varlıklar: Şirketin kiraladığı varlıkların operasyonel emisyonları.

Upstream Emisyon Örnekleri:

Bir otomobil üreticisi için: Çelik, alüminyum, plastik tedarikçilerinin üretim emisyonları
Bir tekstil firması için: Pamuk yetiştiriciliği, iplik üretimi, kumaş boyama emisyonları
Bir gıda şirketi için: Tarımsal üretim, gübre kullanımı, hasat ve işleme emisyonları

Downstream (Aşağı Yönlü) Emisyonlar Nedir?

Downstream emisyonlar, şirketin sattığı ürünlerin müşteriye ulaşması, kullanımı ve bertarafı sırasında oluşan emisyonlardır. Üretimden sonraki tüm aşamaları kapsar.

Scope 3 Downstream Kategorileri (9-15):

Kategori 9 - Aşağı Yönlü Taşımacılık: Ürünlerin müşterilere dağıtım emisyonları.

Kategori 10 - Satılan Ürünlerin İşlenmesi: Ara ürünlerin müşteri tarafından işlenmesi sırasındaki emisyonlar.

Kategori 11 - Satılan Ürünlerin Kullanımı: Ürünlerin tüketici tarafından kullanım ömrü boyunca emisyonları. Enerji tüketen ürünler için kritik kategori.

Kategori 12 - Satılan Ürünlerin Bertarafı: Ürün ömrü sonunda atık yönetimi ve geri dönüşüm emisyonları.

Kategori 13 - Aşağı Yönlü Kiralanan Varlıklar: Şirketin kiraya verdiği varlıkların operasyonel emisyonları.

Kategori 14 - Franchise: Franchise operasyonlarından kaynaklanan emisyonlar.

Kategori 15 - Yatırımlar: Finansal yatırımlardan kaynaklanan emisyonlar (özellikle finans sektörü için).

Downstream Emisyon Örnekleri:

Bir otomobil üreticisi için: Araçların kullanım ömrü boyunca yakıt tüketimi (en büyük kaynak)
Bir elektronik firması için: Cihazların elektrik tüketimi ve e-atık bertarafı
Bir ambalaj şirketi için: Ambalajların müşteri tarafından atılması ve geri dönüşümü

Sektörel Upstream/Downstream Dağılımı

Farklı sektörlerde emisyon ağırlığı değişir:

Otomotiv: Downstream ağırlıklı (%80+) - araç kullanım emisyonları
Gıda ve İçecek: Upstream ağırlıklı (%70+) - tarım ve hammadde
Perakende: Upstream ağırlıklı (%90+) - satın alınan ürünler
Enerji: Downstream ağırlıklı (%70+) - yakıt kullanımı
Teknoloji: Karışık - üretim ve kullanım dengeli

Upstream Emisyon Azaltma Stratejileri

Tedarikçi Seçimi: Düşük karbonlu tedarikçilerle çalışma
Malzeme İkamesi: Geri dönüştürülmüş veya biyobazlı malzeme kullanımı
Tedarikçi Etkileşimi: Tedarikçilere emisyon azaltım hedefleri belirleme
Yerel Tedarik: Nakliye mesafelerini azaltma
Yenilenebilir Enerji Şartı: Tedarikçilerden yeşil enerji kullanımı talep etme

Örnek: Geri dönüştürülmüş alüminyum kullanmak, birincil alüminyuma göre %95 daha az enerji gerektirir.

Downstream Emisyon Azaltma Stratejileri

Ürün Verimliliği: Enerji verimli ürün tasarımı
Dayanıklılık: Uzun ömürlü ürünler (daha az yenileme)
Geri Dönüşüm Tasarımı: Kolay sökülebilir ve geri dönüştürülebilir ürünler
Kullanım Kılavuzları: Müşterilere verimli kullanım eğitimi
Geri Alma Programları: Ürün ömrü sonu toplama ve geri dönüşüm

Örnek: Bir buzdolabı üreticisinin A+++ enerji sınıfı ürün satması, 15 yıllık kullanımda tonlarca CO2 tasarrufu sağlar.

SKDM ve Upstream Emisyonlar

AB Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM/CBAM), ithal ürünlerin gömülü emisyonlarını hedefler. Bu emisyonlar büyük ölçüde upstream kategorisindedir:

Çelik üretiminde demir cevheri madenciliği ve işlenmesi
Alüminyum üretiminde boksit madenciliği ve elektroliz
Çimento üretiminde kireçtaşı çıkarımı ve klinker üretimi

2026'dan itibaren bu emisyonlar için mali yükümlülük başladı.

Raporlama Gereksinimleri

Scope 3 raporlaması için kullanılan standartlar:

GHG Protocol Corporate Value Chain (Scope 3) Standard
ISO 14064-1
CDP (Carbon Disclosure Project) raporlaması
Science Based Targets initiative (SBTi)

SBTi, şirketlerden Scope 3 emisyonlarının %67'sini veya üzerini kapsayan hedefler belirlemesini talep eder.

Hesaplama Yöntemleri

Upstream emisyonlar için:

Tedarikçi Verisi: Tedarikçiden doğrudan emisyon verisi alma (en doğru)
Harcama Bazlı: Satın alma tutarı x sektörel emisyon faktörü
Miktar Bazlı: Satın alınan miktar x ürün bazlı emisyon faktörü

Downstream emisyonlar için:

Kullanım Senaryoları: Ürün ömrü x ortalama kullanım x emisyon faktörü
Yaşam Döngüsü Analizi (LCA): Detaylı ürün bazlı analiz

Dünya Genelinden Örnekler

Avrupa Birliği: SKDM ile upstream emisyonları fiyatlandırıyor, Kurumsal Sürdürülebilirlik Raporlama Direktifi (CSRD) ile Scope 3 raporlamayı zorunlu kılıyor.

ABD: SEC iklim açıklama kuralları Scope 3 raporlamayı teşvik ediyor, Kaliforniya eyaleti büyük şirketler için zorunlu hale getirdi.

Japonya: 2050 net sıfır hedefi kapsamında tedarik zinciri dekarbonizasyonunu destekliyor.

Türkiye: AB ile ticaret ilişkileri nedeniyle SKDM uyumu için upstream emisyon yönetimi kritik öneme sahip.

Sonuç

Upstream ve downstream emisyonlar, şirketlerin gerçek karbon ayak izini anlamak için vazgeçilmezdir. Scope 3 emisyonları toplam etkinin büyük çoğunluğunu oluşturduğundan, iklim hedeflerine ulaşmak için tedarik zinciri boyunca işbirliği şarttır.

Tedarik zinciri emisyon analizi ve Scope 3 raporlaması için uzman ekibimizle iletişime geçin.