Karbon ve Su Ayak İzi: Üretici Fabrikalar İçin Kapsamlı Rehber

Üretici fabrikalar için çevresel sürdürülebilirlik artık sadece yasal zorunluluk değil, rekabet avantajı ve maliyet tasarrufu kaynağıdır. Karbon ve su ayak izi hesaplamaları, işletmelerin çevresel etkilerini ölçmesi, yönetmesi ve azaltması için temel araçlardır.

Karbon Ayak İzi Nedir?

Karbon ayak izi, bir işletmenin faaliyetleri sonucunda atmosfere salınan sera gazı miktarını CO2 eşdeğeri (tCO2e) cinsinden ölçer. Fabrikalar için bu ölçüm şunları kapsar:

Kapsam 1: Tesisteki yakıt yanması, üretim prosesleri, şirket araçları
Kapsam 2: Satın alınan elektrik ve ısı enerjisi
Kapsam 3: Hammadde temini, lojistik, atık yönetimi, ürün kullanımı

Hesaplama Standardı: ISO 14064-1 ve GHG Protocol kurumsal karbon ayak izi için uluslararası standartlardır.

Su Ayak İzi Nedir?

Su ayak izi, bir ürün veya hizmetin üretimi için kullanılan toplam tatlı su miktarını ölçer. Üç bileşenden oluşur:

Mavi Su Ayak İzi: Yeraltı ve yüzey sularından çekilen su (sulama, proses suyu)
Yeşil Su Ayak İzi: Yağmur suyunun bitkilerce kullanımı (tarımsal hammaddeler için)
Gri Su Ayak İzi: Kirliliği seyreltmek için gereken su miktarı

Hesaplama Standardı: ISO 14046 su ayak izi değerlendirmesi için uluslararası standarttır.

Sektörel Karbon Ayak İzi Verileri

Farklı sektörlerin ortalama karbon yoğunlukları:

Çelik Üretimi: 1.8-2.5 tCO2e/ton ürün
Çimento Üretimi: 0.6-0.9 tCO2e/ton ürün
Alüminyum Üretimi: 8-16 tCO2e/ton ürün (elektrik kaynağına bağlı)
Cam Üretimi: 0.5-1.0 tCO2e/ton ürün
Plastik Üretimi: 2-3 tCO2e/ton ürün
Otomotiv Montajı: 0.5-1.0 tCO2e/araç
Tekstil (Pamuklu): 5-8 kgCO2e/kg kumaş
Gıda İşleme: 0.5-2 kgCO2e/kg ürün

Bu değerler tesisten tesise değişir. Kendi değerinizi hesaplamak rekabet avantajı sağlar.

Sektörel Su Ayak İzi Verileri

Üretim sektörlerinin ortalama su tüketimleri:

Tekstil (1 kg pamuklu kumaş): 10.000-20.000 litre
Deri İşleme (1 kg deri): 15.000-17.000 litre
Kağıt Üretimi (1 kg kağıt): 300-700 litre
Çelik Üretimi (1 ton çelik): 20.000-50.000 litre
Bira Üretimi (1 litre bira): 75-150 litre
Otomobil Üretimi (1 araç): 150.000-200.000 litre

Türkiye su stresi yaşayan ülkeler arasında yer aldığından su ayak izi yönetimi kritik öneme sahiptir.

Karbon Ayak İzi Hesaplama Adımları

Adım 1: Kapsam Belirleme
Hangi tesisler dahil edilecek?
Hangi emisyon kapsamları (1, 2, 3)?
Raporlama dönemi (yıllık önerilir)

Adım 2: Veri Toplama
Enerji faturaları (elektrik, doğalgaz, mazot, LPG)
Üretim verileri (ton ürün, araç sayısı)
Yakıt tüketimleri (litre, m³, kg)
Soğutucu gaz dolumları (kg)
Araç kullanımı (km, yakıt)

Adım 3: Emisyon Faktörleri Uygulama
Türkiye şebeke elektriği: ~0.47 kgCO2e/kWh (2024)
Doğalgaz: 2.02 kgCO2e/m³
Motorin: 2.68 kgCO2e/litre
LPG: 1.51 kgCO2e/litre

Adım 4: Hesaplama
Formül: Aktivite Verisi × Emisyon Faktörü = Emisyon (kgCO2e)
Örnek: 100.000 kWh elektrik × 0.47 = 47.000 kgCO2e = 47 tCO2e

Adım 5: Raporlama ve Doğrulama
ISO 14064-1 veya GHG Protocol formatında rapor
İsteğe bağlı: Bağımsız doğrulama (ISO 14064-3)

Su Ayak İzi Hesaplama Adımları

Adım 1: Su Kaynakları Belirleme
Şebeke suyu tüketimi
Yeraltı suyu çekimi
Yüzey suyu kullanımı
Yağmur suyu hasadı

Adım 2: Kullanım Alanları Haritalama
Proses suyu (üretimde kullanılan)
Soğutma suyu
Temizlik ve yıkama
Sosyal tesis kullanımı
Sulama

Adım 3: Atık Su Analizi
Deşarj miktarı
Kirlilik parametreleri (BOI, KOI, AKM)
Arıtma verimliliği

Adım 4: ISO 14046'ya Göre Hesaplama
Mavi su ayak izi = Çekilen su - Geri dönen su
Gri su ayak izi = Kirlilik yükü / (Cmax - Cdoğal)

Karbon Ayak İzi Neden Önemli?

Yasal Zorunluluklar:
AB SKDM: 2026'dan itibaren gömülü karbon için mali yükümlülük
AB CSRD: Büyük şirketler için zorunlu sürdürülebilirlik raporlaması
Türkiye ETS: Ulusal emisyon ticaret sistemi hazırlıkları
Sera Gazı Raporlaması: Belirli tesisler için yıllık raporlama zorunluluğu

Maliyet Tasarrufu:
Enerji verimliliği projeleri ile %10-30 enerji tasarrufu
Karbon maliyetlerinden kaçınma (ton başına 80-100€ potansiyel)
Yeşil finansman için düşük faiz oranları

Pazar Avantajı:
AB pazarına erişim için düşük karbon ayak izi gerekli
Uluslararası müşteriler tedarikçi karbon verisini talep ediyor
CDP ve EcoVadis skorları ihale kriterlerinde kullanılıyor

Su Ayak İzi Neden Önemli?

Su Kıtlığı Riski:
Türkiye "su stresi" yaşayan ülkeler kategorisinde
İklim değişikliği ile su kaynakları azalıyor
Sanayi-tarım-içme suyu rekabeti artıyor

Maliyet Baskısı:
Su fiyatları son 5 yılda %200+ arttı
Atık su arıtma maliyetleri yükseliyor
Su verimliliği doğrudan kar artışı sağlıyor

Yasal Gereklilikler:
Su tahsis izinleri sıkılaşıyor
Deşarj standartları sertleşiyor
Su ayak izi raporlaması yaygınlaşıyor

En Çok İhtiyaç Duyan Sektörler

Karbon Ayak İzi Öncelikli:
Çelik ve metal üretimi
Çimento ve yapı malzemeleri
Kimya ve petrokimya
Cam ve seramik
Otomotiv ve makine

Su Ayak İzi Öncelikli:
Gıda ve içecek
Tekstil ve konfeksiyon
Deri işleme
Kağıt ve selüloz
İlaç ve kozmetik

Her İkisi Kritik:
Enerji üretimi
Madencilik
Tarımsal sanayi

Fabrikalar İçin Azaltım Stratejileri

Karbon Azaltımı:
Enerji verimliliği projeleri (aydınlatma, motor, kompresör)
Yenilenebilir enerji yatırımı veya satın alımı (I-REC, YEK-G)
Proses optimizasyonu ve atık ısı geri kazanımı
Elektrikli veya hibrit araç filosuna geçiş
Düşük karbonlu hammadde seçimi

Su Azaltımı:
Kapalı devre soğutma sistemleri
Proses suyu geri kazanımı ve yeniden kullanımı
Yağmur suyu hasadı
Kuru veya az sulu üretim teknolojileri
Akıllı su sayaçları ve kaçak tespiti

Yatırım Geri Dönüşü Örnekleri

Örnek 1 - Tekstil Fabrikası:
Yatırım: Atık su geri kazanım sistemi (500.000 TL)
Tasarruf: Yıllık 50.000 m³ su (%40 azalma)
Geri dönüş: 18 ay

Örnek 2 - Metal İşleme Tesisi:
Yatırım: Kompresör ve aydınlatma verimliliği (300.000 TL)
Tasarruf: Yıllık 200.000 kWh elektrik (%15 azalma)
Geri dönüş: 24 ay

Örnek 3 - Gıda Üretimi:
Yatırım: Güneş enerjisi santrali (2.000.000 TL)
Tasarruf: Yıllık 500.000 kWh + karbon kredisi değeri
Geri dönüş: 4-5 yıl

Fabrikanız İçin Aksiyon Planı

Kısa Vadeli (0-6 ay):
Mevcut enerji ve su tüketimi verilerini derleyin
İlk karbon ve su ayak izi hesaplamasını yapın
Düşük maliyetli verimlilik fırsatlarını belirleyin

Orta Vadeli (6-18 ay):
ISO 14064 ve ISO 14046 sertifikasyonu alın
Azaltım hedefleri belirleyin (SBTi uyumlu)
Verimlilik yatırımlarını başlatın

Uzun Vadeli (18-36 ay):
Tedarik zincirinizin karbon ve su ayak izini ölçün
Döngüsel ekonomi uygulamalarına geçin
Net sıfır yol haritası oluşturun

Sonuç

Karbon ve su ayak izi hesaplamaları, üretici fabrikalar için sürdürülebilirlik stratejisinin temelidir. Bu ölçümler sadece çevresel uyumluluk sağlamakla kalmaz, aynı zamanda maliyet tasarrufu, pazar avantajı ve operasyonel verimlilik getirir.

Fabrikanızın karbon ve su ayak izi hesaplaması, raporlaması ve azaltım stratejileri için uzman ekibimizle iletişime geçin.